Transatlantik münasibətlər də xüsusilə Donald Trampın prezidentliyi dövründə siyasiləşərək, Avropanın öz daxilində parçalanmasına səbəb olub. Şərqi və Mərkəzi Avropanın hökumətləri müdafiə xərcləri və Ağ Evlə siyasi əlaqələri sayəsində bəzi üstünlüklərə malikdir. Bu ölkələr Trampın ikinci dövründə transatlantik gərginliyi azaltmağa kömək edə bilər.
ABŞ mühafizəkarları və Avropa
ABŞ beynəlmiləlçiliyi tez-tez respublikaçılara aid edilən bəzi problemlərlə üzləşir. Doğrudan da mühafizəkarlar diqqəti Avropadan Şərqi Asiyaya yönəltmək və ya ABŞ-nin müdafiə yüklərini Avropaya köçürmək kimi məsələlərdə kifayət qədər açıq danışıblar. Bu fikirlər xüsusilə yenilənən böyük güc rəqabəti dövründə ABŞ geosiyasətinin ilk növbədə Hind-Sakit okean regionuna fokuslandığını əks etdirir.
ABŞ-nin müdafiə öhdəliklərinin Avropaya ötürülməsi ideyası kifayət qədər geniş yayılsa da, bu ideyanın mənşəyi Donald Trampın prezident kimi ilk müddətinə gedib çıxır. Trampın xarici siyasətdəki yeniliyi beynəlxalq münasibətlərdə liberal və çox vaxt idealist inanclara qarşı realist və çox vaxt millətçi çəkic idi. Avropa daha çox liberal və əksər hallarda idealist inanclara ev sahibliyi etdiyi üçün Trampın ikinci prezidentliyindən ehtiyat edir.
Tramp avropalılara qarşı sərt ifadələr işlətsə də, onun şikayətlərinin bir çoxu onilliklərin məyusluğunu əks etdirir. Reallıq budur ki, transatlantik münasibətlər siyasiləşib. Belə ki, Qərbi Avropa liderləri respublikaçı prezidentlərlə məsafə saxlayarkən, demokratlar Avropa İttifaqında (Aİ) Şərqi və Mərkəzi Avropa liderlərinə məhəl qoymurlar.
Donald Ramsfeldin “köhnə və yeni Avropa” arasındakı fərqi xüsusilə Trampın prezidentliyi dövründə keçərliliyini saxlayır. Tramp 2017-ci ildə Varşavada ən mühüm xarici siyasət çıxışını edib və burada Qərbi müdafiə etməkdən danışıb. Bu çıxış həmişə olduğu kimi mübahisəli olaraq qiymətləndirildi, lakin eyni zamanda Tramp administrasiyasının ilk növbədə Şərqi və Mərkəzi Avropaya diqqət yetirən Avropa strategiyasının əsasını formalaşdırdı.
Şərqi və Mərkəzi Avropanın üstünlükləri
Trampın xarici siyasət yanaşması böyük bir çubuq siyasəti olaraq bir çox mənada davam edəcək. Vaşinqtonun müttəfiqlərinin siyasi dəyərini müvafiq müdafiə sərmayələri əsasında ölçə biləcəyi regional güclərdən istifadə strategiyası Avropada da qüvvədə qalır. Bu baxımdan Şərqi və Mərkəzi Avropalıların üstünlüyü var. Çünki bu ölkələrin əksəriyyəti Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) faizlərinə baxıldıqda, müdafiə xərcləri baxımından Qərb müttəfiqlərindən daha yaxşı performans nümayiş etdirir.
Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələrinin bu səyləri siyasi qazanclara çevrilə bilər. Məsələn, Tramp ilk prezidentliyinin son ilində Almaniyadakı ABŞ hərbi qulluqçularının sayını azaltmağa çalışırdı. Bir çox insanlar bunu Avropadan çəkilmək cəhdi kimi qəbul etsə də, Tramp əslində bu qüvvələrin bəzilərini Polşaya yerləşdirməklə, onların mövqelərini dəyişdirmək niyyətində idi. Bir sözlə, Respublikaçılar Partiyası Şərqi və Mərkəzi Avropanın müdafiə sərmayələrindəki dəyərini qəbul edir və gələcək üçün də oxşar mükafatlandırma tədbirlərinin görülə biləcəyini bildirir.
Avropada hökumətlərarası münasibətlərə belə yanaşmalar tətbiq olunduqda görürük ki, Avropa əslində Aİ ilə sinonim deyil. Avropada federal düşüncə hökumət səlahiyyətlərinin milli və ya dövlət səviyyəsindən millətlərüstü və ya federal səviyyəyə daşınmasının vacibliyini vurğulayır. Bunun əksinə olaraq, Tramp müdafiə və enerji sektorları kimi məsələlərdə əsas aktor olmağa davam edən milli dövlətin müdafiəçisidir.
Tramp həm də milli liderlərlə yaxşı şəxsi əlaqələr qurmağa üstünlük verir. Məsələn, Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban və Polşa prezidenti Andjey Duda namizədliyi irəli sürülməzdən aylar əvvəl seçilmiş prezidentlə görüşüb. Bu təmaslar həm də bu liderlər üçün vacibdir, çünki son illərin siyasi eniş-yoxuşlarına dözürlər. Təbii ki, böyük güc rəqabətində sərt reallıqlar qalır. Rusiyanın hücumu qarşısında Ukraynanın taleyi və ya Avropanın Çinlə münasibətləri təhlükəsizlik mühitinin daha da pisləşməsinə səbəb ola bilər. Çox güman ki, transatlantik alyans bu məsələlərdə sürtünmə yaşaya bilər.
Yenə də Şərqi və Mərkəzi Avropa müttəfiqləri müvafiq olaraq Vaşinqton və Brüsseldə soyuqqanlılığı saxlamaq üçün öz müqayisəli üstünlüklərindən istifadə edə bilərlər. Başqa sözlə, bu ölkələr Trampın ikinci prezidentliyi dövründə transatlantik təhlükəsizlik və siyasi diskurs üçün körpülər qurmağa çalışa bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
